(Λέγεται και Άγιος Χαράλαμπος ή Παναγία η Πορτιανή)

Κτίστηκε μεταξύ 1864-68 και εγκαινιάστηκε το 1870. Τρίκλιτος βασιλική μετά τρούλου. Το βόρειο κλίτος είναι αφιερωμένο στον Άγιο Χαράλαμπο, και το νότιο στον Άγιο Ανδρέα. Αρχικά το καμπαναριό ήταν πάνω από την νοτιοδυτική είσοδο, αλλά το 1903 κτίστηκε το ανεξάρτητο πυργόσχημο καμπαναριό στην αυλή, με χρήματα του Γερασίμου Γεωργίου Δαμουλάκη, πλούσιου Αδαμαντινού, εμπόρου και εφοπλιστού, από την Οδησσό της Ρωσίας. Το 1956 τοποθετήθηκε ρολόϊ πόλεως, δωρεά του Ιωάννου Μπαμπιολάκη, αποδήμου στην Μοζαμβίκη, και κτίστηκε, γιαυτό τον λόγο, πρόσθετος όροφος.

Το 1932 ο Ιωάννης Καβρουδάκης φιλοτέχνησε το βοτσαλωτό της αυλής, με τον αετό και το έμβλημα της Κοινότητος και διαμόρφωσε τον δρόμο προσπέλασης και τα κηπάρια της εκκλησίας.

Το πολύ καλής τέχνης ξυλόγλυπτο τέμπλο του ναού (17ος αι.) ως και πολλές εικόνες του Εμμανουήλ και Αντωνίου Σκορδίλη, της ίδιας εποχής, μεταφέρθηκαν από την ομώνυμη εκκλησία της παλιάς πρωτεύουσας του νησιού, την σημερινή Ζεφυρία, που είχε εγκαταλειφθεί στις αρχές του 19ου αιώνα από τους κατοίκους της. Εικόνες νεώτερες, αλλά σημαντικής αξίας, έχουν προσφερθεί από κατοίκους του χωριού ιδίως ευκατάστατους αποδήμους στην Αίγυπτο και Αφρική, κυρίως στην δεκαετία του 1920 και 1930.

Μια εικόνα του Αγίου Ανδρέα στο τέμπλο του ομώνυμου νότιου κλίτους έγινε με συνεισφορά των εν Αδάμαντι φερωνύμων Κρητών και φέρει την ακόλουθη επιγραφή: «Εγένετο εν Αθήναις τω αωοζ (=1877) σωτηρίω έτει. Διά συνδρομής των της Σ(εβαστής) εικόνος φερωνύμων του Δήμου Αδάμαντος της Μήλου συνοικία Κρητών». Υπενθυμίζουμε ότι ο Αδάμας ιδρύθηκε από Κρήτες πρόσφυγες το 1824 και μετά από 20 χρόνια έγινε Δήμος.

Την παραπάνω εικόνα ζωγράφισε ο μετέπειτα επίσκοπος Ρεθύμνης (1882-1896) Ιερόθεος Μπραουδάκης-Κουτσουδάκης, που γεννήθηκε στον Αδάμαντα από Σφακιανούς γονείς, εκ των προσφύγων που έκτισαν τον Αδάμαντα. Είχε σπουδάσει ζωγραφική (και Θεολογία;) στο Μόναχο.

Ο ναός διαθέτει δύο έπιπλα επιταφίων. Ένα ξυλόγλυπτο καλής τέχνης, αναγεννησιακού στύλ, για την Μεγάλη Εβδομάδα, που είναι έργο του εξ Αδάμαντος Δημητρίου Φρατζεσκάκη (1905) και αφιέρωμα του Σταύρου Μπουρμπαχάκη και άλλο ένα, επίσης ξυλόγλυπτο, βυζαντινών διακοσμητικών στοιχείων, για να χρησιμοποιείται τον Δεκαπενταύγουστο, του εργαστηρίου Φάσουρα, από το Περιστέρι Αθηνών, το οποίο φέρει την επιγραφή: «Αφιέρωμα των Αδελφών Ανδρέου, Παναγιώτου και Παύλου Μπαμπιολάκη, 2001».

Ένας κεντητός (με χρυσές και ασημένιες κλωστές) επιτάφιος, από την Οδησσό, διαστάσεων 1Χ1,20, δωρεά του παραπάνω μνημονευθέντος Γερασίμου Γεωργίου Δαμουλάκη, το 1903, αποτελεί επίσης ένα από τα σπουδαία κειμήλια του ναού. Μετά την συντήρησή του το 2009, φυλάσσεται σε ειδική βιτρίνα μέσα στον ναό.

Ένα άλλο αξιόλογο έργο είναι ο ξυλόγλυπτος άμβων, που κατασκευάστηκε σε κρητικό εργαστήριο και φέρει την ακόλουθη επιγραφή: «(Επί) δημάρχου Θεοδόση Πειρουνάκη. Δαπάνη Δημήτρη και Αδελφών Μπαμπιολάκη. 1912». Ο Πειρουνάκης είναι ο πατέρας του γνωστού παπα-Γιώργη της Ελευσίνας.

Κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, στις 4.10.1943, βομβαρδίστηκε ο Αδάμαντας από αγγλικά αεροπλάνα, και μία βόμβα έπεσε στην βορειοδυτική πλευρά του ναού, της Κοιμήσεως και προκάλεσε ζημιές στην τοιχοποιία καθώς και σε εικόνες και αντικείμενα μέσα στον ναό, από θραύσματα της βόμβας ή εκτιναχθείσες πέτρες χωρίς να κινδυνεύσει το κτήριο. Μερικές εικόνες φέρουν ακόμη κάποια ίχνη από τον βομβαρδισμό αυτό.

Αμέσως μετά την απελευθέρωση, η εκκλησία επισκευάσθηκε πολύ γρήγορα χάρις στην πρόθυμη συνεισφορά των κατοίκων και ιδίως των ευπόρων τέκνων του Αδάμαντα. Βοήθεια προσέφερε επίσης το 1946, με το ποσό των 2.000.000 δρχ. «η Επιτροπή επί των Σχέσεων μετά των Ξένων Εκκλησιών», κατόπιν προσωπικών ενεργειών του Μητροπολίτου Σύρου Φιλαρέτου.

Υπέρ της εκκλησίας έχουν συσταθεί δύο κληροδοτήματα· το ένα είναι το τριώροφο κτήριο Κοπακάκη (εξ ημισείας με τον Ι. Ν. Αγίας Τριάδος, της αυτής ενορίας) στην παραλία Αδάμαντος και το άλλο είναι το σπίτι Δεληνταδάκη, λίγα μέτρα βορειοανατολικά της εκκλησίας.

Το 2005 εκδόθηκε το βιβλίο «Ο Ι.Ν. Κοιμήσεως Θεοτόκου Αδάμαντος Μήλου» που έγραψε ο Γρ. Μπελιβανάκης ο οποίος και τράβηξε και τις περιεχόμενες φωτογραφίες. Τα έξοδα της έκδοσης ανέλαβε, με την μεσολάβηση του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Σύρου κλπ. κ. Δωροθέου Β', και υπό τύπον ατόκου δανείου προς την ενορία Αδάμαντος, η Ιερά Μονή Τουρλιανής Άνω Μεράς Μυκόνου.  Στο βιβλίο αυτό υπάρχουν όλες οι τεκμηριώσεις του παρόντος κεφαλαίου.